มดหนามกระทิงขนทอง

ตัวงานมีขนาดใกล้เคียงกันทั้งรัง (monomorphic) ยาวประมาณ 6–8 มิลลิเมตร ลำตัวสีดำเข้มมีหนามแหลมยื่นออกจากอกและก้านเอว ปกคลุมด้วยขนละเอียดสีทองเงินที่สะท้อนแสงเป็นประกาย ส่วนนางพญามีขนาดใหญ่กว่าที่ 10–12 มิลลิเมตร และเป็นนักวางไข่ที่ให้ผลผลิตสูง มดกลุ่มนี้ไม่มีเหล็กใน แต่ป้องกันตัวด้วยการฉีดกรดฟอร์มิกจากปลายท้องแทน

กระจายพันธุ์กว้างตั้งแต่อินเดียและไทยไปจนถึงฟิลิปปินส์และตอนเหนือของออสเตรเลีย อาศัยอยู่ได้หลากหลายสภาพแวดล้อม ตั้งแต่ป่าฝนเขตร้อน ป่าชายเลน พุ่มไม้ชายฝั่ง ไปจนถึงสวนในเมือง ทำรังบนต้นไม้ (arboreal) โดยปั้นรังทรงกลมจากดิน เศษไม้ เศษใบ และวัสดุอื่นที่หาได้ ผสานเข้าด้วยกันด้วยไหมจากตัวอ่อน อาศัยอยู่ตามกิ่งและพุ่มไม้เตี้ยเป็นหลัก

Polyrhachis dives ใช้ไหมจากตัวอ่อนของตัวเองเย็บเศษวัสดุให้เป็นรังทรงกลม เป็นพฤติกรรมทอรังที่พบซ้ำในมดคนละสกุลกับมดแดงโดยสิ้นเชิง

ตัวงานจะรวบรวมเศษดิน เศษไม้ และแม้แต่มูลสัตว์มาสร้างเป็นโครงรัง จากนั้นนำตัวอ่อนที่ใกล้เข้าดักแด้มาใช้เป็น "หลอดกาว" ปล่อยไหมเย็บโครงให้แน่นหนา เป็นการบรรจบกันของวิวัฒนาการ (convergent evolution) ที่มดสองสกุลไกลกันคิดค้นวิธีทอรังคล้ายกันโดยไม่เกี่ยวข้องกัน โคโลนีหนึ่งมักมีหลายนางพญาอยู่ร่วมกัน (polygyne) และมีพฤติกรรมดุ ว่องไว หากินทั้งล่าเหยื่อและกินน้ำหวานจากพืชและเพลี้ย

เป็นมดกินได้หลากหลาย (omnivore) ชอบของหวานเป็นพิเศษ เช่น น้ำผึ้งและน้ำหวานเจือจาง ควบคู่กับโปรตีนจากแมลง เช่น แมลงหวี่ จิ้งหรีด และแมลงสาบ อุณหภูมิที่เหมาะสมอยู่ที่ 25–30°C ความชื้น 60–80% ตัวอ่อนใช้เวลาพัฒนาราว 6–8 สัปดาห์จนโตเต็มวัยที่อุณหภูมิ 26–28°C เพราะทำรังบนต้นไม้ กล่องเลี้ยงจึงควรมีพื้นที่แนวตั้งและกิ่งไม้หรือวัสดุให้เกาะทอรังได้จริง

ความท้าทายหลักคือความว่องไวและนิสัยดุ ตัวงานเคลื่อนไหวเร็วมากและพร้อมฉีดกรดฟอร์มิกใส่เมื่อรู้สึกถูกคุกคาม จึงต้องระวังเรื่องการหลบหนีระหว่างให้อาหารหรือทำความสะอาดกล่องเลี้ยง ส่วนตัวเลขขนาดโคโลนีที่ระบุไว้ (ราว 500–5,000 ตัว) คือขนาดทั่วไปที่พบได้บ่อยในกล่องเลี้ยง แต่ในธรรมชาติที่มีหลายนางพญาช่วยกันวางไข่ โคโลนีอาจขยายไปถึงหลักหมื่นตัวได้เช่นกัน

Polyrhachis dives ถูกแมลงปรสิตหลายชนิดจับตาเป็นเป้าหมาย ทั้งต่อเบียนวงศ์ Eucharitidae ที่วางไข่ให้ตัวอ่อนกินตัวอ่อนมด และเชื้อรา Ophiocordyceps unilateralis หรือ "เชื้อราซอมบี้" ที่ควบคุมพฤติกรรมมดให้ปีนขึ้นที่สูงก่อนตายเพื่อแพร่สปอร์ ส่วนชื่อ "ขนทอง" มาจากขนสีทองเงินที่ปกคลุมลำตัว ทำให้เป็นหนึ่งในมดที่สวยงามและเป็นที่นิยมเลี้ยงมากที่สุดในกลุ่มมดหนามของไทย