มดแดง

ตัวงานมีสีส้มแดงทั้งตัว ยาวประมาณ 5–10 มิลลิเมตร แบ่งเป็นสองขนาดคือตัวงานเล็กที่ดูแลตัวอ่อนในรัง กับตัวงานใหญ่ที่มีขาและขากรรไกรแข็งแรงกว่า ทำหน้าที่หาอาหารและขยายรัง ส่วนนางพญามีขนาดใหญ่กว่ามาก (20–25 มิลลิเมตร) และมีสีเขียวอมน้ำตาล ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ smaragdina ที่แปลว่า "มรกต" ในภาษาละติน

มดแดงกระจายพันธุ์กว้างขวางทั่วเอเชียเขตร้อนไปจนถึงออสเตรเลียตอนเหนือ ตั้งแต่อินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ ไปจนถึงควีนส์แลนด์ ในประเทศไทยพบได้แทบทุกภาค เพราะเป็นมดที่ปรับตัวเก่ง อาศัยอยู่บนต้นไม้เป็นหลัก (arboreal) ไม่ทำรังใต้ดินเหมือนมดส่วนใหญ่ มักพบตามสวนผลไม้ ป่าละเมาะ และพื้นที่เกษตรที่มีต้นไม้ทรงพุ่มใหญ่ให้เกาะอาศัย เช่น มะม่วง มะม่วงหิมพานต์ มะพร้าว และต้นไม้ตระกูลส้ม เพราะใบที่ใหญ่และเหนียวพอจะทอเป็นรังได้ดี โคโลนีหนึ่งมักไม่ได้มีแค่รังเดียว แต่กระจายรังย่อยหลายรังไปตามกิ่งต่าง ๆ ของต้นไม้ต้นเดียวกันหรือหลายต้นที่อยู่ติดกัน

มดแดงหวงอาณาเขตมากและดุกว่ามดทั่วไป ตัวงานกัดและพ่นกรดฟอร์มิกใส่ศัตรูได้ทันทีที่รู้สึกถูกคุกคาม การสร้างรังทำกันตอนกลางคืน โดยตัวงานจะต่อแถวโยงตัวกันดึงขอบใบสองใบเข้าหากัน แล้วส่งต่อตัวอ่อนที่ปล่อยไหมได้มาเย็บขอบใบให้ติดกันเหมือนใช้กาว เป็นพฤติกรรมการทำงานร่วมกันที่ซับซ้อนที่สุดอย่างหนึ่งในโลกมด

ข้อควรรู้ก่อนตัดสินใจเลี้ยงคือ มดแดงต้องการพื้นที่แนวตั้งและกิ่งไม้หรือพืชจริงให้เกาะทอรัง มากกว่ารังอะคริลิกแบบมดทั่วไปที่นิยมเลี้ยงกัน อุณหภูมิที่เหมาะสมอยู่ราว 26–32°C และความชื้นค่อนข้างสูง 70–90% เพราะถิ่นอาศัยตามธรรมชาติคือป่าเขตร้อนชื้น ด้านอาหาร มดแดงกินได้ทั้งโปรตีนจากแมลง (จิ้งหรีด หนอน แมลงวัน) และของหวานจากน้ำหวานเพลี้ยหรือน้ำผึ้งเจือจาง เหมือนมดหลายสายพันธุ์ทั่วไป

ความท้าทายหลักไม่ใช่เรื่องอาหารหรืออุณหภูมิ แต่เป็นเรื่องพื้นที่และความดุ ตัวงานตัวใหญ่กัดเจ็บและฉีดกรดได้ ต้องระวังเวลาเปิดรังหรือย้ายรัง ส่วนตัวเลขขนาดอาณาจักรที่แสดงในหน้านี้ (ราว 50,000 ตัว) หมายถึงขนาดโคโลนีทั่วไปที่พบได้บ่อยในหนึ่งรัง ไม่ใช่สถิติสูงสุด เพราะมดแดงมีพฤติกรรมพิเศษคือโคโลนีเดียวสามารถขยายไปมีหลายรังกระจายอยู่บนต้นไม้หลายต้นพร้อมกัน ซึ่งเมื่อรวมประชากรทั้งเครือข่ายในธรรมชาติอาจสูงถึงหลักแสนตัว แต่นั่นเป็นกรณีสุดขั้วที่พบไม่บ่อย

มดแดงถูกมนุษย์ใช้ประโยชน์มานานหลายพันปี ชาวจีนโบราณใช้มดแดงควบคุมแมลงศัตรูพืชในสวนส้มมาตั้งแต่ราวปี ค.ศ. 304 ถือเป็นการควบคุมศัตรูพืชโดยชีววิธีที่เก่าแก่ที่สุดวิธีหนึ่งของโลก และปัจจุบันยังใช้หลักการเดียวกันในสวนมะม่วง มะม่วงหิมพานต์ และโกโก้ในหลายประเทศเขตร้อน ส่วนในไทย มดแดงเป็นที่รู้จักมากที่สุดจากไข่มดแดง ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญของยำไข่มดแดงและแกงไข่มดแดงในอาหารอีสาน