มดตัดใบไม้เม็กซิกัน

นางพญามีขนาดใหญ่ราว 30 มิลลิเมตร สีน้ำตาลเข้ม ลำตัวมีขนอ่อนปกคลุมหนาแน่นและปล้องท้องกว้าง ตัวงานแบ่งวรรณะตามขนาดอย่างชัดเจนแบบ polymorphic ตั้งแต่ตัวงานจิ๋วเพียง 2 มิลลิเมตรไปจนถึงตัวทหาร (major) ที่ยาวได้ถึง 12–18 มิลลิเมตร หัวโตและขากรรไกรแข็งแรงมาก ทำหน้าที่ปกป้องรังและตัดกิ่งไม้แข็ง ๆ ที่ตัวงานเล็กตัดไม่ไหว

มีถิ่นกำเนิดในเม็กซิโกและอเมริกากลาง พบมากในเม็กซิโก กัวเตมาลา ฮอนดูรัส เอลซัลวาดอร์ ไปจนถึงตอนใต้ของรัฐแอริโซนาในสหรัฐอเมริกา อาศัยอยู่ได้หลากหลายสภาพแวดล้อม ตั้งแต่ป่าเขตร้อน ป่าสนผสมโอ๊ก ป่าริมน้ำ ไปจนถึงพื้นที่กึ่งทะเลทรายที่ยังพอมีพืชให้ตัดใบ ไม่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย

Atta mexicana ไม่ได้กินใบไม้ที่ตัดมาเลยแม้แต่น้อย แต่ใช้ใบไม้เป็นปุ๋ยเพาะเชื้อรา Leucoagaricus gongylophorus แล้วกินเชื้อรานั้นเป็นอาหารหลักแทน

ตัวงานจะตัดใบไม้สดเป็นชิ้นเล็ก ๆ แบกกลับรังไปเคี้ยวละเอียดผสมกับน้ำลายและมูล แล้วนำไปเป็นปุ๋ยปลูกเชื้อราในห้องใต้ดิน จากนั้นทั้งโคโลนีจะกินเฉพาะส่วนที่เชื้อราสร้างขึ้นเป็นอาหาร ไม่ได้แตะใบไม้โดยตรงเลย มดยังมีต่อมข้างอก (metapleural gland) ที่ผลิตสารต้านเชื้อรา ใช้ฉีดพ่นทำความสะอาดสวนเชื้อราไม่ให้ถูกเชื้อราชนิดอื่นที่เป็นอันตรายรุกราน เป็นระบบเกษตรกรรมและสุขอนามัยที่ซับซ้อนอย่างน่าทึ่ง

ต้องเลี้ยงในระบบที่ควบคุมอุณหภูมิได้แม่นยำ ราว 23–27°C ความผันผวนน้อยที่สุด และความชื้นราว 65–80% ในห้องสวนเชื้อรา ต้องมีระบบระบายอากาศดีเพื่อป้องกันเชื้อราแปลกปลอมปนเปื้อน อาหารหลักคือใบไม้สด กลีบดอกไม้ และผลไม้บางชนิด เช่น แอปเปิล เปลือกส้ม และข้าวโอ๊ต แต่ทั้งหมดใช้เป็นวัตถุดิบปลูกเชื้อรา ไม่ใช่อาหารที่มดกินโดยตรง หากเชื้อราในรังตายหรือปนเปื้อน โคโลนีทั้งหมดจะเสี่ยงอดตายไปด้วย

จัดเป็นมดที่เลี้ยงยากที่สุดชนิดหนึ่ง เพราะต้องดูแลสิ่งมีชีวิตสองชนิดพร้อมกัน คือมดและเชื้อราที่เป็นแหล่งอาหาร ต้องการอุปกรณ์เฉพาะทางและควบคุมสภาพแวดล้อมอย่างเข้มงวด ตัวเลขขนาดโคโลนีที่ระบุไว้ (10,000–20,000 ตัว) คือขนาดที่นักเลี้ยงมดบันทึกได้จริงในกล่องเลี้ยง ส่วนตัวเลขระดับแสนหรือล้านตัวที่มักพูดถึงกันเป็นขนาดของรังในธรรมชาติที่โตเต็มที่มาหลายปี ไม่ใช่ขนาดที่จะพบในกล่องเลี้ยงทั่วไป ไม่เหมาะกับมือใหม่อย่างยิ่ง

ในเม็กซิโก มดชนิดนี้ถูกเรียกว่า "chicatana" และเป็นที่รู้จักในฐานะอาหารพื้นบ้าน ชาวบ้านจะจับมดเพศเมียมีปีก (alate) ที่บินออกจากรังช่วงต้นฤดูฝนมาคั่วกับเกลือ มะนาว และซอสเผ็ด หรือใส่ในทาโก้และซัลซาชิคาตานาตามประเพณีของชนพื้นเมืองมิกซ์เทค มายา และโซเก โคโลนีจะออกบินผสมพันธุ์กันในช่วงต้นฤดูฝนเมื่อดินเริ่มชุ่มน้ำ ซึ่งเป็นสัญญาณธรรมชาติที่คนท้องถิ่นใช้ในการเก็บมดมาทำอาหาร